COLOFON
Redactie en vertaling:
Marc Peeters en Etienne Branquart.
Met actieve medewerking van:
Yves Barette, Erika Baus, Jelle Boeve-de Pauw, Roger
Cammaerts, Claire Collin, Jurate De Prins, Nathalie
Feremans, Anne Franklin, Pierre Gérard, Sandra Germay,
Marius Gilbert, Marie Pairon, Jean-Claude Philippart,
Damien Rebella, Marianne Schlesser, Joelle Smeets, Jackie
Van Goethem, Inge Vermeulen, Karel Wouters.
Verantwoordelijke uitgever:
Dirk Cuypers, Federale Overheidsdienst Volksgezondheid,
Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, Victor Hortaplein
40, bus 10, B-1060 Brussel.
Foto's:
Frank Adriaensen, Nicolas Borel, Etienne Branquart, Paul
INLEIDING
Busselen, Guil aume Doucet, Jona Freise, David Hal , Francis
Kerckhof, Massimo Lorenzoni, Silvia Meijer, Nora Pieret, Gilles
San Martin, Hans-Cees Speel, David Stockman, Jean-Pierre
In onze natuur duiken steeds meer uitheemse
Vanden Bossche, VILDA/Yves Adams, VILDA/Rollin Verlinde,
KULeuven Labo Aquatische Ecologie en provincie Antwerpen
soorten* of exoten* op. Dat zijn planten en dieren
dienst Waterbeleid.
die hier normaal niet thuishoren maar door al-
lerlei oorzaken wel bij ons terechtkomen. Sommige
Opmaak en lay-out:
Koloriet, Danni Elskens.
worden gedumpt, andere ontsnappen, nog andere
worden aangevoerd door het steeds drukkere
Druk:
internationale transport...
Van Ruys Printing.
Deze publicatie kwam tot stand dankzij de wetenschappelijke
Niet alle exoten vormen een probleem. Voor de
inbreng van het Nationaal knooppunt voor het Verdrag
inzake biologische diversiteit en het Biodiversiteitsplatform,
meeste is het bij ons te koud of te warm, is er
en met de fi nanciële steun van de Federale Overheidsdienst
onvoldoende geschikt voedsel, enz. Van de uit-
Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu.
heemse soorten die hier wel goed aarden, vestigen
Eerste druk, mei 2006.
sommige zich in onze natuur zonder voor proble-
Tweede druk, mei 2007.
men te zorgen. Een aantal exoten kent echter een
Gedrukt op gerecycleerd papier.
enorme uitbreiding door afwezigheid van natuur-
© Mits bronvermelding wordt overname van tekst toegelaten en
lijke vijanden of parasieten*: ze worden
zelfs aangemoedigd.
invasief*. Meestal gaat het
U kan deze brochure gratis bestellen door te bellen naar
hierbij om soorten die
02 524 95 13, een e-mail te zenden naar
info_environment@health.fgov.be of te schrijven naar FOD
niet al te kieskeurig
Leefmilieu, Dienst Internationale Zaken (Biodiversiteit),
zijn wat voedsel
Victor Hortaplein 40, bus 10, 1060 Brussel.
of omgeving
betreft.
1
INFO
Op de achterkant van de volgende pagina's zijn
spelletjes opgenomen. Wanneer ze juist worden
opgelost, leveren ze aanvullende informatie op
of suggesties die iedereen kan toepassen om de
opmars van exoten* te stuiten. Tip: kopieer deze
Men is zich pas de laatste jaren echt bewust
pagina's vooraleer ze in te vullen en deel ze uit aan
geworden van de problematiek van invasieve
familie, vrienden en collega's. Of bestel voor hen
exoten* en er bestaan dus nog veel vragen over:
bijkomende exemplaren van deze brochure. Een
Hoe komen deze exoten* in België terecht? Waar
overzicht van de juiste oplossingen en wat extra
komen ze vandaan? Vormen deze soorten echt
uitleg wordt gegeven op bladzijde 27.
een probleem? Zijn ze enkel schadelijk voor onze
biodiversiteit* of hebben ze ook andere gevolgen?
Op de achterzijde van de volgende pagina's worden
Kunnen wij er iets aan doen of is het enkel een
naast de spelletjes ook andere invasieve* exoten
zaak voor ministers en andere beleidvoerders? Is
afgebeeld die in België voorkomen. Het gaat dan
het nog niet te laat?
om soorten die op dezelfde manier in onze natuur
terechtkwamen als de soort beschreven op de
In dit document zullen we trachten een antwoord
voorzijde. Dit om aan te tonen dat de tien soorten
te geven op deze vragen. Duik met ons in de
beschreven in deze brochure slechts het topje van
brochure over invasieve exoten in België, en
de ijsberg uitmaken...
ontdek de gevaren die zich verbergen achter hun
vaak kleurrijke en aantrekkelijke verschijning.
De termen aangeduid met * in deze en volgende teksten
worden omschreven op pagina 4.
2
3
ENKELE
OMSCHRIJVINGEN
BALLASTWATER:
water dat in het ruim van een schip wordt opgeslagen om
het te stabiliseren wanneer het zonder lading vaart.
BIODIVERSITEIT:
verscheidenheid van alle soorten dieren, planten,
STIERKIKKER
zwammen en micro-organismen, van hun genen en van de
ecosystemen waarin ze leven.
Rana catesbeiana
ECOSYSTEEM:
het geheel van soorten, hun onderlinge relaties en het
Exotische* dieren en planten worden te koop
aangeboden in gespecialiseerde centra en zijn
leefgebied waarin ze voorkomen (bv. een meer, een bos).
gegeerd door tuin- en vijverliefhebbers. Ook de stier-
of brulkikker behoort tot de uitverkorenen. De soort
EXOOT:
wordt tot 20 cm groot en meer dan een halve kilo
zie uitheemse soort.
zwaar. Een vrouwtje kan zo'n 200.000 eitjes per jaar
INHEEMSE SOORT:
afzetten en de larven, die 10 cm of langer worden, zijn
soort die van nature thuishoort in een bepaald gebied.
net als de volwassen dieren zeer vraatzuchtig.
Tegenhanger van uitheemse soort.
INVASIEVE EXOOT:
exoot die door een gebrek aan natuurlijke vijanden een
Herkomst: Noord-Amerika
grote expansie kent en daardoor de inheemse biodiversiteit,
de economie en/of de volksgezondheid bedreigt.
Historiek: de stierkikker wordt vaak gedumpt omdat
hij zowat alle andere vijverdieren verorbert of omwille
PARASIET:
van zijn gebrul; in de vallei van de Grote Nete (provincie
organisme dat leeft op of in een ander organisme, zich
Antwerpen) gedijt deze exoot goed in talrijke vijvers;
voedt ten koste ervan en er dus een schadelijke
ook in Wallonië werd de stierkikker reeds in het wild
invloed op heeft.
aangetroff en; de soort heeft naar verluidt heel Noord-
Italië gekoloniseerd na het ontsnappen van slechts enkele
UITHEEMSE SOORT:
individuen.
soort afkomstig uit een ver gebied of
land. Synoniem: exoot. Tegenhanger
Gevolgen:
van inheemse soort.
- de stierkikker betekent een gevaar voor de zoetwater-
fauna omdat deze veelvraat een grote verscheidenheid
aan prooien verorbert (ongewervelden, vissen, salaman-
ders en andere soorten kikkers);
- luid gekwaak dat klinkt als geloei (hij wordt daarom
ook brulkikker genoemd).
4
5
KWIS
Ga na of de volgende stellingen waar
of niet waar zijn. De juiste oplossing
levert je steeds wat letters op voor
een volgende tip om het opduiken van
exoten* in onze natuur tegen te gaan.
waar
niet
waar
VEELKLEURIG
1. Exoten bedreigen alleen de fauna en fl ora.
loop
geef
2. De reuzenberenklauw wordt tot 5 meter
natu
inde
AZIATISCH
hoog.
3. De grote waternavel overwoekert
uren
rege
LIEVEHEERSBEESTJE
rivieren.
4. De driehoeksmossel is een zeedier.
nenv
wate
Harmonia axyridis
5. Loeikikker is een andere naam voor
oeld
rdie
stierkikker.
6. De roodwangschildpad komt uit Azië.
edru
rend
Bij biologische bestrijding worden insecticiden ver-
vangen door natuurlijke vijanden om bladluizen,
7. Bospest is een andere naam voor de
etijd
ppel
Amerikaanse vogelkers.
schildluizen en andere plantenplagen te bestrijden.
8. Babyschildpadjes worden later tot 30 cm
omje
sopj
Daarom werd het veelkleurig Aziatisch lieveheers-
groot.
beestje in ons land ingevoerd en losgelaten in een
9. Exoten kunnen hoge kosten veroorzaken.
vijve
eneu
groot aantal serres, boomgaarden en tuinen.
10. De blauwband wordt uitgezet om de
seno
rtek
soort te redden.
11. De driehoeksmossel verstopt fi lters en
olon
pjew
koelsystemen.
Herkomst: Azië
12. De reuzenberenklauw is ongevaarlijk voor ange
iser
de mens.
Historiek: tussen 1995 en 2005 werd het veelkleurig
13. De stierkikker wordt niet groter dan de
nyo
en
Aziatisch lieveheersbeestje veelvuldig uitgezet in België
inheemse kikkers.
om bladluizen te bestrijden; in het begin twijfelde men
Oplossing
aan het vermogen van de soort om zich in ons klimaat
voort te planten, maar gaandeweg kende deze exoot* een
explosieve uitbreiding, waardoor het nu één van de meest
algemene soorten in ons land is geworden.
Gevolgen:
Canadese gans
- overwintert vaak in dichte drommen binnen woningen;
produceert chemische stoff en die allergieën kunnen
veroorzaken;
- de larve is zeer vraatzuchtig en valt ook andere
bladluizeneters aan; zo worden de inheemse*
lieveheersbeestjes verdrongen.
karper
6
7
ZOEK HET INHEEMSE
PIMPAMPOENTJE
1
REUZENBERENKLAUW
Heel wat soorten lieveheers-
beestjes verschuilen zich in
2
Heracleum mantegazzianum
woningen om de winterkoude
te ontvluchten. Naast inheem-
4
5
se* soorten zoals het vloeivlek-
3
Voor tuinen en parken
lieveheersbeestje (nr. 1) en het
wordt graag een be-
tweestippelig lieveheersbeestje
roep gedaan op plantenpareltjes
6
7
(nr. 2-5), zoekt ook het veel-
of curiosa uit de sierteelt. Omdat het gras steeds
kleurig Aziatisch lieveheersbeest-
groener, of in dit geval kleurrijker, is aan de andere
je (nr. 6-7) beschutting binnens-
kant van de heuvel, opteert men vaak voor exoten*.
huis. Het is te herkennen aan zijn
Een voorbeeld hiervan is de reuzenberenklauw die 3
`maatje meer' en de verscheidenheid van zijn kleurpatronen.
tot 5 meter hoog kan worden. Deze soort ontkiemt
Enkel de exoot* vormt dichte overwinterende drommen van
vroeg in de lente, vóór de inheemse* planten, en is zo
soms duizenden exemplaren.
extra bevoordeeld.
Verstoor de rust van onze inheemse lieveheersbeestjes niet
en leer ze te onderscheiden van de Aziatische soort. Zoek
Herkomst: Kaukasus (Azië)
hieronder de vier tweestippelige lieveheersbeestjes die
Historiek:
verstopt zitten tussen exemplaren van het veelkleurig
ingevoerd in België sinds 1938; lijkt vooral
voor te komen en zich te verspreiden langs oevers van
Aziatisch lieveheersbeestje.
TIP
waterlopen en bermen van snel- en spoorwegen, via zaden
die meestromen met het water of zich vasthechten aan
Ook in het kader van
auto's en treinen; soms aangeplant door imkers voor de
biologische
honingrijke bloemen; aangezien de reuzenbereklauw
bestrijdingsprogramma's
tweeslachtig is en gemiddeld 20.000 zaadjes per jaar
wordt het gebruik van
inheemse soorten
produceert, is één plant voldoende om een invasie* te
aanbevolen.
ontketenen; de soort komt nu in heel België voor, vaak langs
wegen en rivieren.
Gevolgen:
- door de omvang van de soort en de bladeren krijgen in-
heemse planten minder zonlicht en bijgevolg een kleinere
kans op overleven; met de inheemse planten verdwijnen
ook de dieren die er samen mee voorkomen;
- het sap van de plant bevat chemische stoff en die worden
geactiveerd door zonlicht; in contact met de huid veroor-
zaken ze brandwonden; contact met gevoelige gezichts-
delen vereist een dringende medische ingreep.
8
9
EXOTENPUZZEL
Vul de naam in/aan van de gezochte
exoten* die voorkomen in ons land en
ontdek welke planten je best koopt
voor je tuin om het opduiken van nog
meer uitheemse soorten* in de natuur te
Japanse
duizend-
vermijden. De `ij' wordt beschouwd als één karakter.
knoop
1
CALIFORNISCHE
2
RIVIERKREEFT
3
4
Pacifastacus leniusculus
5
6
Gezien hun marktwaarde worden sommige
7
uitheemse soorten* ingevoerd om te worden
8
gekweekt en verkocht. De Californische rivierkreeft
is hiervan een voorbeeld. De soort wordt ook wel sig-
9
naalkreeft genoemd omwille van de heldere vlek op
10
haar indrukwekkende scharen. Ze leeft in zoet water
11
en verkiest zuurstofrijke waterlopen met een kiezelige
bodem.
1. Ingevoerd voor zijn pels,
6. Andere naam voor
ontsnapt uit kwekerijen en
brulkikker.
ondanks actief wegvangen
7. Verwante van nr 1 die lijkt op
talrijk in België.
een bever.
Herkomst: Noord-Amerika
2. Het veelkleurig ... lieveheers-
8. De halsband... palmt
beestje neemt de plaats in
nest plaatsen van inheemse
Historiek:
van inheemse lieveheers-
in 1979 werd de Californische rivierkreeft
soorten in.
beestjes.
voor het eerst ingevoerd in zes kwekerijen in België;
9. Gans genoemd naar een
3. De grote ... overwoekert
als handige klimmer ontsnapte de soort al snel en
Afrikaanse rivier.
rivieren.
koloniseerde de omliggende rivieren; ze palmt rivieren in
10. Deze ingeburgerde vis werd
4. De Amerikaanse ... is een
wellicht voor het eerst inge-
met een snelheid van meer dan een kilometer per jaar; de
plaag in onze bossen.
voerd door kloosterlingen.
soort is nu doorgedrongen in zowat alle waterlopen in het
5. De ... gans is zo talrijk dat
11. De reuzen ... heeft zijn naam
zuiden van het land.
maatregelen nodig zijn.
niet gestolen.
Gevolgen:
Oplossing
- de Californische rivierkreeft verspreidt een schim-
melziekte waarvoor de exoot* immuun is maar onze
planten
inheemse soort*, de Europese rivierkreeft, niet;
- wanneer beide soorten samen voorkomen moet
de inheemse soort haar meerdere erkennen in de
nieuwkomer; in zowat heel Europa wordt de inheemse
rivierkreeft verdrongen.
reuzenbalsemien 10
11
LEKKER,
LEKKERDER,
LEKKERST
Rivierkreeften vormen een geliefd ingrediënt voor restau-
ranthouders. Kwekers verkiezen vooral de soorten die
snel groeien en goed bestand zijn tegen ziekten. Maar die
soorten smaken daarom niet altijd het beste... Vergelijk de
DRIEHOEKSMOSSEL
smaakkwaliteit van de inheemse* rivierkreeft met die van de
exotische* soorten.
Dreissena polymorpha
Aanwezige soorten en
smaak-
Het steeds toenemende internationale trans-
hun gemiddelde groei
kwaliteit
port zorgt voor een versnelde verspreiding van
exoten*. Verscholen in een kist fruit, groenten of in
8/10
bagage, verankerd aan de boeg van schepen of mee-
reizend in hun ballastwater*, komen ze op duizenden
20 gram / jaar
kilometers van hun natuurlijke leefgebied terecht. De
rode Amerikaanse rivierkreeft
driehoeksmossel, die leeft in estuaria, meren, rivieren,
maar ook doordringt tot in centrales en zuiveringsin-
10/10
stallaties, is een voorbeeld bij uitstek.
15 gram / jaar
Californische rivierkreeft
Herkomst: Zwarte en Kaspische Zee (Oost-Europa en
4/10
grens met Azië)
Historiek:
15 gram / jaar
de driehoeksmossel is doorgedrongen in heel
Turkse rivierkreeft
West-Europa en Noord-Amerika en zou reeds vóór 1900 in
België zijn opgedoken; het wijfj e zet tot 1,5 miljoen eitjes per
3/10
jaar af; de soort heeft ondertussen de meeste kanalen van
10 gram / jaar
ons land gekoloniseerd evenals een aantal rivieren zoals de
gevlekte Amerikaanse
Maas; de driehoeksmossel is weliswaar een voedselbron voor
rivierkreeft
watervogels en kan bijdragen tot een betere waterkwaliteit,
maar de problemen die de soort veroorzaakt zijn dermate
7/10
groot dat ze deze pluspunten overschaduwen.
7,5 gram / jaar
Gevolgen:
Europese rivierkreeft
- veroorzaakt schade aan schepen, sluizen en koelwater-
instal aties, wat hoge kosten meebrengt;
- hecht zich massaal vast aan inheemse* zoetwatermosselen
wasbeer
muskusrat
die dan stikken of verhongeren;
- verdringt inheemse soorten door het inpalmen van hun
vasthechtingsplaatsen en voedsel.
12
13
WOORDZOEKER
Woorden kunnen in alle richtingen worden gelezen.
Letters kunnen verschillende keren worden gebruikt.
Weg te strepen woorden:
beek
kwal
roos
bij
mol
ui
boomgaard
mos
vlinder
gladde slang
ooievaar
wier
ijs
paddestoel
kikker
rog
AMERIKAANSE
De overblijvende letters vormen een tip die zorgt
voor minder internationaal transport, en dus minder
VOGELKERS
meereizende exoten*.
Prunus serotina
b
k
k
e
e
b
o
r
o
ij
g
i
p
b
s
p
e
e
Talrijke exotische* boomsoorten werden in België
ingevoerd voor de productie van hout, papier of
i
l
k
z
o
s
a
d
o
omwille van hun decoratieve waarde. Sommige soor-
e
a
k
n
o
ij
d
n
s
ten gedijen hier zo goed dat ze echte woekerplanten
g
d
e
o
m
e
d
i
b
zijn. Een treffend voorbeeld is de Amerikaanse vogel-
o
d
r
o
g
n
e
l
d
kers, die kleine, bittere kersjes vormt en verwant is
met de inheemse* kerselaar.
k
e
e
i
a
n
s
v
g
w
s
r
e
a
o
t
e
w
a
l
n
v
r
t
o
e
i
Herkomst: Noord-Amerika
l
a
n
a
d
l
e
e
e
Historiek: de Amerikaanse vogelkers werd in de
n
n
u
a
f
o
l
r
r
19de en het begin van de 20ste eeuw op grote schaal
u
g
i
r
i
m
o
s
t
aangeplant in de zanderige streken van Noord-België om
Oplossing
de vruchtbaarheid van de bodem te verhogen; naast zijn
populariteit als sierelement werd hij ook aangeplant voor
het bekomen van kwaliteitshout; door zijn snelle groei,
voortplanting en verspreiding ontsnapte de exoot al snel
aan alle controle; zo kreeg hij ook de bijnaam bospest.
Gevolgen: de Amerikaanse vogelkers neemt de plaats
bezemkruiskruid
in van inheemse bomen en struiken, en vormt dichte
en uitgestrekte begroeiingen waaronder geen planten
kunnen groeien; daarom wordt hij actief bestreden in de
openbare bossen van Vlaanderen.
Chinese
wolhandkrab
14
15
BOMEN VAN
HIER EN ELDERS
Inheemse* en exotische* bomen maken elk de helft uit
van de beboste oppervlakte van ons land. Daardoor
vergeet men soms welke soorten oorspronkelijk onze
bossen vormden. Duid hieronder aan welke boomsoor-
ten inheems zijn en welke uitheems*.
PAARDEKASTANJE-
inheems
uitheems
MINEERMOT
taxus
Cameraria ohridella
zomereik
Sommige exoten* vormen een ware plaag voor ge-
wassen of bomen. Een voorbeeld hiervan is de paar-
dekastanjemineermot. Het is verbazingwekkend dat de
Amerikaanse
eik
soort pas werd ontdekt en beschreven in 1986, nadat ze
ongewild met een lading hout werd ingevoerd in Mace-
donië. De herkomst van de soort is nog steeds onzeker,
fi jnspar
hoewel sommige indicaties richting Azië wijzen.
beuk
Herkomst: Azië?
Historiek: begin jaren 1990 werd de mot vanuit
zoete kers
Macedonië ongewild ingevoerd in Oostenrijk waar ze volop
aan haar trekken kwam dankzij de talrijk aangeplante
tamme
paardekastanjes; tegen 1995 was de soort al goed
kastanje
ingeburgerd in Centraal-Europa en werd de vnl. westwaartse
uitbreiding verdergezet; in 1999 werden de eerste
Europese
exemplaren aangetroff en in Tervuren en sindsdien heeft de
lork of lariks
soort zich over het hele Belgische grondgebied verspreid.
Gevolgen:
hazelaar
- de larven van de mot verzwakken de paardekastanje en
maken hem kwetsbaar voor bacteriën en schimmels die tot
valse acacia
afsterven van de boom kunnen leiden;
of robinia
- de bladeren van de getroff en paardekastanjes verkleuren
reeds in de maanden juni en juli, en vallen af vanaf augus-
tus wat voor een probleem zorgt in vele steden.
16
17
REBUS
Talrijke exoten* die zich in ons land verspreiden, werden
bewust door mensen ingevoerd. Los de rebus op en
ontdek een tip voor je volgende vakantie.
BLAUWBAND
Pseudorasbora parva
a = e
a = ee
n = ex
d = g
- s
Uitheemse* vissoorten worden om allerlei redenen
ingevoerd: als siervis, als trofee of aas voor de
sportvisserij, als roofvis om de aantallen van andere
soorten te beperken, als prooi om als voedsel te die-
nen, om uit te zetten (pootvis), enz. Het gevolg is dat
deze uitheemse soorten nu al meer dan een kwart
b = m
- fl
- r
uitmaken van de vissen die zich in onze meren en
rivieren voortplanten. Een voorbeeld van zo'n exoot*
is de blauwband, kleiner dan 10 cm en zonder enige
economische waarde.
+
Herkomst: Azië
- as
me = nt
- v
el = ie
Historiek: de soort is in 1960 opgedoken in Europa
na te zijn meegevoerd als `verstekeling' in een lading
graskarpers voor een viskwekerij in Roemenië; van
daaruit werd de blauwband als prooi- of aasvis
ingevoerd in andere delen van Europa; in 1992 treft men
+
hem voor het eerst aan in België en sindsdien heeft hij de
meeste waterlopen in Laag-België gekoloniseerd.
b = h
o = ui
t = l
Gevolgen:
d = t
m = t
- brengt parasieten* en virussen over op inheemse
soorten*;
- als de blauwband samen voorkomt met de inheemse
Oplossing
riviergrondel blijkt de eerstgenoemde de competitie te
winnen, waardoor de inheemse soort wordt verdrongen.
18
19
WIE VERVANGT WIE?
Wat ook de aanleiding is om een exoot* in te
voeren, best is om eerst na te gaan of de inheemse*
fauna geen soort bevat die dezelfde rol kan vervul-
len. Zo kan men vele problemen voor de biodiversi-
teit*, gezondheid en economie vermijden.
Hieronder worden enkele uitheemse* (links) en in-
heemse* (rechts) vissoorten weergegeven. De uitheemse
soorten werden in de juiste ecologische of gebruikscate-
gorie geplaatst, maar voor de inheemse soorten waren we
GROTE WATERNAVEL
blijkbaar wat verstrooid... Kun jij de vier soorten rechts in
de goede volgorde plaatsen en er dus voor zorgen dat elke
Hydrocotyle ranunculoides
inheemse soort in de juiste categorie terechtkomt?
De grote waternavel is een waterplant met drij-
Uitheemse soorten
Inheemse soorten
vende ronde blaadjes, verwant met de inheemse*
gewone waternavel. Deze exoot* werd als sierplant
1. roofvissen
ingevoerd voor vijvers en aquaria. Zoals talrijke ande-
re waterplanten wordt de grote waternavel verkocht
in tuin- en vijvercentra.
snoekbaars
zeelt
Herkomst: Noord-Amerika
2. aasvissen
Historiek: op het einde van de jaren '90 werd de soort
voor het eerst in het wild aangetroff en, wellicht `ontsnapt'
uit tuinvijvers; sindsdien heeft de grote waternavel een
aantal voedselrijke meren en traagstromende rivieren
gekoloniseerd; de soort komt nu veelvuldig voor in de
Amerikaanse elrits
beekforel
omgeving van Gent en Lier; ze verspreidt zich vlot via
kleine stukjes plant meegevoerd door de stroming, boten
3. pootvissen
of watervogels.
Gevolgen:
- verdringt andere soorten waterplanten;
- de dichte tapijten die de soort vormt houden het licht
regenboogforel
snoek
tegen; het zuurstofgehalte van het water daalt en sa-
men met de vissen verdwijnt ook het grootste deel van
4. siervissen
het leven onder water;
- de uitbreiding van de grote waternavel verstoort in
belangrijke mate de visvangst en de bevaarbaarheid
van de waterlopen; op langere termijn veroorzaakt ze
een versneld dichtslibben van meren.
zonnebaars
riviergrondel
20
21
TRAAG
OF SNEL?
De wortels van de grote waternavel verankeren zich in
de oevers en de plant vormt van daaruit dichte drijvende
tapijten. In het groeiseizoen kan de grote waternavel op
één dag 20 cm groeien!
ROODWANGSCHILDPAD
Hoeveel jaren zijn verstreken tussen de
Trachemys scripta elegans
aanvankelijke en de overwoekerde situatie?
2 jaren
Veel kinderen maar ook volwassenen zijn dol op
huisdieren. Naast de gebruikelijke hond en kat
5 jaren
VOOR
worden vaak exotische soorten* gekocht. De typische
10 jaren
20 jaren
babyschildpadjes, die ook wel eens als kermisprijs
dienen, zijn hier een goed voorbeeld van. Maar de
kleintjes worden gaandeweg 30 cm grote roodwang-
schildpadden, en worden dan meestal van de hand
gedaan. Sinds 1997 mag de roodwangschildpad wet-
telijk niet meer worden ingevoerd in Europa, maar
dat verbod wordt omzeild door de invoer van andere
Noord-Amerikaanse schildpadden die ook voor pro-
blemen zorgen.
Herkomst: Noord-Amerika
Historiek: vermits een schildpad 40 tot 75 jaar kan
worden, blijven van de hand gedane of ontsnapte
exemplaren lang aanwezig in onze natuur; ze worden
NA
zo vaak gedumpt dat ze, hoewel ze zich hier door de
te lage temperaturen (nog) niet kunnen voortplanten,
al zijn doorgedrongen in zowat heel België in meren
of traagstromende rivieren, zelfs in een aantal
TIP
natuurreservaten; ze worden vaak zonnebadend
Plaats of gooi
waargenomen op een uit het water stekend stuk hout of
geen uitheemse
steen.
waterplanten in de
natuur.
Gevolgen:
- met hun dieet van planten, rivierkreeften, slakken, kik-
kers, insecten en kleine vissen happen ze een hele brok
uit de aanwezige inheemse soorten* en verdringen ze
andere door hun voedsel in te palmen;
waterteunisbloem
- hun sterke bek kan een ernstige verwonding opleveren.
22
23
FOTOSPEL
Herken je de exoten* op de foto's?
BESLUIT
Tip: je vindt ze in deze brochure
Vul hun soortnaam in en door de bekomen letters juist
Uit de voorgaande fi ches blijkt
te plaatsen in de balkjes onder `Oplossing' ontdek je een
dat uitheemse soorten* omwille
tip om het gevaar van exoten mee
van allerlei redenen (als planten en
te helpen afremmen.
dieren voor huis, tuin en vijver, voor kweek
en teelt, als biologisch bestrijdingsmiddel,
meereizend met het steeds drukkere transport,
enz.), gewild of ongewild, bij ons terechtkomen
en problemen kunnen veroorzaken. Het voordeel dat
1 2 3 4
ze aanvankelijk vaak bieden, en waarvoor ze in de meeste
gevallen naar hier zijn gehaald, wordt soms meteen, maar vaak
slechts na vele jaren, overschaduwd door de problemen die ze
veroorzaken.
-
De meeste exoten* die hier goed aarden komen vanuit een
5 6 7
gebied met een vergelijkbare breedteligging of zelfde klimaat
in Centraal- of Oost-Europa, Azië en Noord-Amerika. Dat
8 9 10
betekent echter niet dat soorten afkomstig uit meer noordelijke
of zuidelijke gebieden helemaal ongevaarlijk zijn.
De uitheemse soorten aangehaald in deze brochure maken
11 12
zowat alle deel uit van de lijst van de gevaarlijkste invasieve
exoten* in Europa. Een aantal onder hen, zoals de driehoeks-
mossel en de stierkikker, is zelfs opgenomen in de top-100 van
13 14 15
Oplossing
de gevaarlijkste invasieve exoten ter wereld.
Invasieve exoten kunnen een probleem vormen op verschei-
7 3 1 8
11 10 10 6
dene vlakken:
1 ecologisch: door inheemse soorten* te verorberen, ziek te
3 9 4 5 10 10 1 2 15
maken of weg te concurreren, ecosystemen* uit balans en
2 12 12 14 4 15 6
( 9 6
dus in gevaar te brengen...
2 economisch: door oogsten aan te tasten, waterwegen
7 10
6 13 4 3 3 14 )
onbevaarbaar te maken, hoge herstel- of reinigingskosten te
vereisen...
3 medisch: door parasieten* of ziektekiemen mee te brengen,
schadelijke stoffen af te scheiden, onze gezondheid en
welzijn in gevaar te brengen...
Siberische
halsbandparkiet
grondeekhoorn
24
25
OPLOSSINGEN
Na het vernietigen van natuur zijn deze indringers wereldwijd
de tweede belangrijkste oorzaak van het verdwijnen van biodi-
Kwis
versiteit*, en ook in België wordt de problematiek steeds groter.
De stellingen zijn achtereenvolgens: 1. niet waar, 2. waar, 3. waar,
Daarnaast veroorzaken ze hoge kosten voor de maatschappij.
4. niet waar, 5. niet waar, 6. niet waar, 7. waar, 8. waar, 9. waar,
Invasieve exoten* vormen dus een bedreiging en ook hier geldt
10. niet waar, 11. waar, 12. niet waar, 13. niet waar. De verkregen
letters vormen: geef natuur en waterdieren de tijd om je vijver te
beter voorkomen dan genezen.
koloniseren.
Zoek het inheemse pimpampoentje
Het goede nieuws is dat, naast de beleidvoerders, ook ieder
Vond je de inheemse
van ons zijn steentje kan bijdragen om de invoer en versprei-
lieveheersbeestjes zoals
hiernaast aangeduid?
ding van exoten af te remmen. Dat kan bv. door:
- de voorkeur te geven aan inheemse* planten en dieren in
de tuin en tuinvijver, of nog beter, de natuur de tijd te geven
om deze te koloniseren
Exotenpuzzel
- de aankoop van een huisdier goed te overwegen, en het
De gezochte soortnamen of deeltjes ervan zijn: 1. muskusrat, 2.
naar een dierenasiel te brengen als men het niet meer kan
Aziatisch, 3. waternavel, 4. vogelkers, 5. Canadese, 6. stierkikker,
houden
7. beverrat, 8. parkiet, 9. Nijlgans, 10. karper, 11. berenklauw.
Oplossing: streekeigen planten.
- de inhoud van een aquarium / terrarium evenals tuinafval
niet in de natuur te dumpen
Lekker, lekkerder, lekkerst
Franse restauranthouders gaven de rivierkreeften de volgende
- geen planten of dieren mee te brengen vanuit het buiten-
smaakbeoordeling mee: rode Am. rivierkreeft - 3/10 / Californi-
land
sche rivierkreeft - 8/10/ Turkse rivierkreeft - 7/10 / gevlekte Am.
rivierkreeft - 4/10 en Europese rivierkreeft - 10/10.
- ...
Woordzoeker
Als je de opgesomde woorden hebt weggestreept, vormen de reste-
Ook onrechtstreeks zijn er heel wat mogelijk heden. Kies bv.
rende letters: koop seizoensgebonden groenten en fruit. Een goede
voor streekproducten zodat het internationale transport wat
manier om het pijlsnel toenemende transport wat te temperen, en
wordt getemperd. En door het informeren van vrienden en col-
dus ook het aantal meereizende exoten en de milieudruk te be-
perken.
lega's over de mogelijke gevaren van exoten gaat de bewust-
wording in stijgende lijn.
Bomen van hier en elders
Inheems: taxus, zomereik, beuk, zoete kers, hazelaar. Uitheems:
Amerikaanse eik, fi jnspar, tamme kastanje, Europese lork of la-
Laat ons samen kiezen voor het behoud van de biodiversiteit
riks, valse acacia of robinia.
en ons welzijn.
Rebus
Oplossing: breng geen exoten mee uit vakantie in het buitenland.
Je vermijdt op die manier dat uitheemse soorten bij ons terechtko-
men en helpt de lokale biodiversiteit op je vakantieplek in stand
Meer weten over exoten en biodiversiteit:
houden.
www.natuurwetenschappen.be/biodiv
Wie vervangt wie?
ias.biodiversity.be
Plaatste je de inheemse vissoorten in de juiste categorieën? Roof-
www.bombylius.be
vis: snoek, aasvis: riviergrondel, pootvis: beekforel, siervis: zeelt.
Traag of snel?
Antwoord: op slechts 2 jaren tijd heeft de grote waternavel de wa-
terloop helemaal overwoekerd.
Fotospel
In de foto's zitten de muskusrat, halsbandparkiet en grote waterna-
vel verborgen. De verkregen letters vormen samen: dump geen uit-
heemse soorten (in de natuur). Als je je huisdier echt niet meer kan
houden, is het beter om het bv. naar een dierenasiel te brengen.
26
27