Kwam oudste voorouder moderne primaten uit Noord-Amerika of Azië?

CT-scan van een kaakbeen van Teilhardina brandti. (Foto: Paul Morse, Florida Museum)
14/02/2019
Kwam oudste voorouder moderne primaten uit Noord-Amerika of Azië?
post by
Reinout Verbeke

Teilhardina is de vroegste primaat die we kennen. In België, China en Noord-Amerika groeven paleontologen al Teilhardina-soorten op. Hamvraag is dan: waar staat de wieg van de primaten - en dus ook onze wieg? Noord-Amerika is een kanshebber, suggereert een recente studie. 

Zo’n 56 miljoen jaar geleden – dat is het vroegste eoceen – ontwikkelt zich een groep zoogdieren die hun ogen naar voor hebben staan en zo een goed dieptezicht hebben, die met hun opponeerbare duim en grote teen takken en vruchten kunnen vastgrijpen, en die klauwen hebben ingeruild voor nagels. Het zijn de primaten. Teilhardina is de vroegste primaat die we kennen. Nauwe verwanten van Teilhardina zullen later tot apen, mensapen en mensen leiden.  

Belgische vondst 

Teilhardina is in 1920 voor het eerst gevonden, en wel bij ons, in het Vlaams-Brabantse Dormaal. De Franse paleontoloog en jezuïet Pierre Teilhard de Chardin beschreef de primaat in 1927 op basis van enkele kaakbeentjes en losse tanden. Hij noemde hem Omomys belgicus, later herdoopt tot Teilhardina belgica. In totaal zijn nog zo’n 300 fossielen van het primaatje opgegraven, ook delen van de ledematen, waardoor we nog een beter zicht kregen op hoe het dier eruitzag: een kleine, sprongkrachtige viervoeter met flexibele ellenbogen en heel lange vingers, ideaal om mee in bomen te klimmen. Hij lijkt nog het meest op een huidige muismaki. 

Waar staat de wieg? 

Maar ook in China en Noord-Amerika zijn fossielen van Teilhardina-soorten gevonden. De hypothese was tot nu toe dat ze in Azië zijn ontstaan en via subtropische bossen naar Europa migreerden en later via een beboste landbrug Noord-Amerika bereikte. Een nieuwe vondst in Bighorn Basin in Wyoming, beschreven in Journal of Human Evolution, stelt die piste nu in vraag.  

Paleontoloog Paul Morse (Florida Museum of Natural History en Duke University) en zijn team bestudeerden 163 tanden en kaakbeentjes van Teilhardina brandti en concluderen dat het een brede waaier van kenmerken vertoont, waarvan sommige - de tandkas onder meer - even primitief zijn als die van Teilhardina asiatica, hun zustersoort aan de andere kant van de wereld. De wieg kan dus evengoed in Noord-Amerika hebben gestaan. 

Thierry Smith, paleontoloog van het KBIN en co-auteur van de studie, legt uit: 'Teilhardina brandti vertoont, net zoals Teilhardina belgica, een belangrijke variatie aan de eerste voorkiezen (de kiezen net na de hoektand). Op basis van de kaakbenen zien we dat bij bepaalde individuen alle voorkiezen bewaard bleven, terwijl bij andere de eerste voorkies al kleiner was en zijdelings verschoven, en nog andere hadden zelfs geen eerst voorkies meer. Deze studie toont dus duidelijk dat de langzame evolutie bij primaten naar minder tanden en een teruggedrongen gezicht al was begonnen zo’n 56 miljoen jaar geleden.’

'De ontdekking van een heel primitief gebit bij Teilhardina brandti kan erop wijzen dat de wieg van de primaten in Noord-Amerika staat en niet in Azië. Maar, Teilhardina brandti lijkt niet de oudste telg binnen het Teilhardina-geslacht. Een preciezere datering van de vindplaatsen zou ons kunnen zeggen welke soort de alleroudste is en waar de geografische oorsprong van de primaten ligt.'

Klimaatverandering  

Teilhardina verscheen tijdens het Paleoceen-Eoceen Thermaal Maximum (PETM), een periode van 200.000 jaar waarbij er massaal veel koolstofdioxide in de atmosfeer zat. Globale temperaturen stegen met zo’n vijf graden.

Terwijl de aarde opwarmde, breidden sommige planten en dieren hun gebied steeds verder uit en ontstonden beboste landbruggen tussen Noord-Amerika, Groenland en Eurazië. Teilhardina verspreidde zich zo over praktisch het hele noordelijke halfrond. En toch is Teilhardina tijdens het PETM nog van de aardbol verdwenen en vervangen door andere primaten. Het herinnert er ons aan wat soorten - onszelf inbegrepen - kan overkomen tijdens periodes van snelle klimaatverandering.   

 

Abonneren op Royal belgian Institute for natural Sciences News
Go to top