Klimaatverandering leidt tot verborgen biodiversiteitsverlies in Vlaamse bossen
Een 25 jaar lange studie naar loopkevers in Vlaamse bossen toont aan dat klimaatverandering een veel grotere impact heeft op de biodiversiteit dan tot nu toe werd aangenomen. "We hadden verwacht dat soortgemeenschappen zich zouden herschikken door de opwarming, maar wat we in werkelijkheid zien, is een nettoverlies aan biodiversiteit", zegt eerste auteur San Yin Leemans van het Instituut voor Natuurwetenschappen en het Forest & Nature Lab (UGent).
De gevolgen van klimaatverandering zijn steeds zichtbaarder. Soorten die vroeger vooral in Zuid-Europa voorkwamen, zoals de wespspin, wijnkrekel en zilverreiger, worden vandaag steeds vaker waargenomen in Vlaanderen. Deze opvallende nieuwkomers kunnen de indruk wekken dat klimaatverandering de natuur verrijkt. Het nieuwe onderzoek toont echter een minder positief beeld. Achter de opmars van enkele warmteminnende soorten schuilt een veel grotere achteruitgang van soorten die aangepast zijn aan koelere omstandigheden.
Koudeminnende soorten verdwijnen
Voor het onderzoek werden 54 boslocaties onderzocht die zowel in 1997 als in 2023 op exact dezelfde manier werden bemonsterd. De vergelijking van loopkevers over een periode van 25 jaar biedt een unieke inkijk in de effecten van klimaatverandering op insectensoorten in bossen. In de voorbije decennia steeg de gemiddelde temperatuur in onze regio geleidelijk, terwijl de luchtvochtigheid afnam. Hierdoor kregen soorten die beter aangepast zijn aan warmere omstandigheden een relatief voordeel.
Op 83 procent van de onderzochte locaties stelden de onderzoekers een duidelijke verschuiving vast naar warmteminnende soorten. Deze zogenaamde thermofilisatie verklaarde ongeveer 22 procent van de veranderingen in de soortensamenstelling. Toch blijkt dat deze verschuiving vooral wordt aangedreven door het verdwijnen van koudeminnende soorten en niet door een sterke toename van nieuwe warmteminnende soorten. "Het is niet zo dat nieuwe soorten massaal oprukken; het zijn vooral de koudeminnende soorten die verdwijnen", aldus Leemans.
Uitzonderlijk sterke achteruitgang
Het totale aantal gevangen loopkevers halveerde bijna tussen 1997 en 2023. Tegelijk daalde de totale soortenrijkdom van 97 naar 83 soorten. Vooral koudeminnende soorten werden zwaar getroffen. “Hun aantallen namen af met maar liefst 70 procent, terwijl we bij warmteminnende soorten nauwelijks een toename zagen”, aldus Leemans. “Zo’n grote daling is uitzonderlijk op zo’n korte ecologische tijdschaal.” Een aantal koudeminnende soorten die vroeger algemeen voorkwamen, zoals de donkere halsbandloper (Patrobus atrorufus) en de moerasbospriemkever (Bembidion mannerheimii), werden zelfs helemaal niet meer teruggevonden in de onderzochte bossen.
Bosversnippering
De onderzoekers stellen bovendien vast dat bosversnippering de gevolgen van klimaatverandering versterkt. Vooral koudeminnende bossoorten die zich moeilijk verspreiden, gaan sterk achteruit. Extreme droogte en hitte kunnen lokale populaties doen verdwijnen, en door de geïsoleerde ligging van veel bossen slagen deze soorten er nadien vaak niet meer in om geschikte leefgebieden opnieuw te koloniseren, zelfs wanneer de omstandigheden verbeteren. De uitzonderlijk warme en droge omstandigheden van deze zomer kunnen die negatieve effecten nog verder versterken.
Zonder gerichte maatregelen dreigen veel koudeminnende soorten verder uit het Vlaamse landschap te verdwijnen. De onderzoekers pleiten daarom voor een betere bescherming van bestaande bossen en meer verbindingen tussen natuurgebieden. “Als we klimaatverandering en biodiversiteitsverlies niet gezamenlijk aanpakken, dreigen soorten en leefgebieden onherstelbaar verloren te gaan”, besluit Leemans.
De studie is gepubliceerd in het vaktijdschrift Oikos.
Het onderzoek werd uitgevoerd binnen het door het Belgisch Wetenschapsbeleid (BELSPO) gefinancierde project FOURCAST, dat werd gefinancierd in het kader van het BRAIN-be 2.0-programma van BELSPO, en is een samenwerking tussen het Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN), het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO), Plantentuin Meise, Koninklijk Meteorologisch Instituut (KMI) en het Forest & Nature Lab van de Universiteit Gent.
